Het gezondheidsrisico van thermisch papier in een oogopslag

Sinds 2 januari 2020 is bisfenol A (BPA) in de EU verboden voor de productie van thermisch papier – kassabonnen mogen dus geen BPA meer bevatten. Toch blijft er een restrisico: veel fabrikanten zijn overgestapt op verwante vervangende stoffen zoals bisfenol S (BPS), waarvan de gezondheidsbeoordeling even kritisch uitvalt. Wie helemaal zeker wil zijn, kiest voor volledig fenolvrij thermisch papier. Hieronder leest u hoe het tot het BPA-debat kwam, wat het actuele onderzoek van EFSA en BfR hierover zegt, welke ontwikkeling de regelgeving sinds 2011 heeft doorgemaakt en waaraan u veilig thermisch papier in de praktijk betrouwbaar herkent.

Hoe ontstond het BPA-debat rond thermisch papier?

Thermisch papier en BPA hebben een lange gezamenlijke geschiedenis: nog enkele jaren geleden werd het meeste thermisch papier met deze chemische stof gecoat, omdat deze als kleurontwikkelaar betrouwbaar werkte en tegelijkertijd goedkoop in grote hoeveelheden verkrijgbaar was. Met de groeiende wetenschappelijke belangstelling voor hormoonverstorende stoffen kwamen echter ook kassabonnen steeds meer in de belangstelling te staan – vooral verkooppersoneel dat dagelijks veel bonnetjes in handen krijgt, en zwangere medewerksters waren regelmatig blootgesteld.

Als reactie hierop week de industrie aanvankelijk uit naar de verwante stof bisfenol S. Pas met het BPA-verbod per 2 januari 2020 werd de stof in thermisch papier EU-breed definitief verboden – de afzonderlijke stappen van de regelgeving vindt u verderop in de tijdlijn.

Waarom werd BPA eigenlijk in thermisch papier gebruikt?

Thermisch papier heeft een warmtegevoelige coating die uit drie componenten bestaat: een kleurvormer, een kleurontwikkelaar en een bindmiddel, dat beide gelijkmatig op het papier fixeert. De printkop van de bonprinter verhit het papier plaatselijk, kleurvormer en ontwikkelaar smelten samen en reageren tot het zwarte schriftbeeld. Bisfenol A vervulde daarbij tientallen jaren de rol van kleurontwikkelaar – het was goedkoop, in grote hoeveelheden verkrijgbaar en leverde een krachtig contrast.

Chemisch noodzakelijk is BPA daarvoor echter niet. Na het verbod weken veel fabrikanten aanvankelijk uit naar het verwante bisfenol S; fenolvrij thermisch papier gebruikt daarentegen ontwikkelaars uit andere stofklassen, en de blauwe kassabon komt zelfs helemaal zonder chemische kleurontwikkelaar uit, omdat het schriftbeeld daar op fysische wijze ontstaat. Qua afdrukkwaliteit en houdbaarheid doen deze papieren niet onder voor de vroegere BPA-papieren.

Welke gezondheidsrisico's brengt bisfenol A volgens actueel onderzoek met zich mee?

Bisfenol A werkt in het lichaam hormoonachtig (endocrien) en wordt door de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) als reprotoxisch ingedeeld – dat wil zeggen dat de stof volgens wetenschappelijke beoordeling de vruchtbaarheid kan aantasten. In haar actuele herbeoordeling van 2023 acht de EFSA bovendien mogelijke schadelijke effecten op het immuunsysteem, de ontwikkeling, het zenuwstelsel en de stofwisseling denkbaar, ook al geldt niet elk van deze effecten bij dagelijkse blootstelling als bewezen. Om deze reden heeft de autoriteit de toelaatbare dagelijkse inname (TDI) drastisch verlaagd – van oorspronkelijk 4 microgram naar slechts 0,2 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per dag.

Het Duitse Bundesinstitut für Risikobewertung (BfR) en het Umweltbundesamt stelden al in 2015 vast dat de opname van BPA via de huid bij het aanraken van kassabonnen de op één na belangrijkste opnamebron is na voeding – vooral bij veelvuldig, beroepsmatig contact. Bij kinderen jonger dan drie jaar speelt deze opnameweg praktisch geen rol, toch wordt aanbevolen dat kinderen niet spelen met kassabonnen, kwitanties of vervoersbewijzen van thermisch papier.

Wat is er veranderd sinds het BPA-verbod van 2020?

Sinds het verbod mag er in de EU geen thermisch papier meer met BPA worden geproduceerd of op de markt worden gebracht. Van nieuw geproduceerde kassabonnen gaat er dus geen BPA-risico meer uit. Het verbod geldt echter uitsluitend voor thermisch papier – in veel andere alledaagse voorwerpen zoals bepaalde kunststof bakjes, coatings van conservenblikken of oudere kunststofproducten kan BPA nog steeds voorkomen, omdat hiervoor telkens eigen, deels minder strenge regelgeving geldt. Let daarom ook bij de aankoop van plastic kommen, drinkflessen of voedselverpakkingen gericht op een BPA-vrij label.

Is bisfenol S een veilig alternatief voor BPA?

Niet zonder voorbehoud. Bisfenol S is chemisch nauw verwant aan BPA en werkt in het lichaam op vergelijkbare hormonale wijze. Meerdere onafhankelijke studies wijzen erop dat BPS vergelijkbare werkingsmechanismen als BPA kan vertonen, ook al is de gegevensbasis in totaal nog niet zo omvangrijk als bij BPA zelf, dat al tientallen jaren intensief wordt onderzocht. Omdat BPS wettelijk niet op dezelfde manier gereguleerd is als BPA, wordt de stof door veel fabrikanten nog steeds in thermisch papier gebruikt. Wie dit risico bij voorbaat wil uitsluiten, kiest gericht voor fenolvrij thermisch papier, dat volledig zonder bisfenol A, B of S wordt geproduceerd.

BPA, BPS en fenolvrij thermisch papier vergeleken

Wat is de invloed van thermisch papier op het milieu?

Hoewel kassabonnen bij de individuele consument zelden tot verhoogde BPA-waarden in het lichaam leidden, had onjuist afgevoerd thermisch papier wel degelijk gevolgen voor het milieu: kwam met BPA gecoat papier op onjuiste wijze in de waterkringloop terecht, dan kon de chemische stof doordringen tot het grond- en drinkwater. Ook bij fenolvrij thermisch papier blijft de correcte afvoer van belang, aangezien kassabonnen afhankelijk van de coating niet overal onbeperkt recyclebaar zijn. Het is daarom principieel belangrijk om thermisch papier op de juiste manier af te voeren, ook al zijn moderne, fenolvrije varianten hierbij aanzienlijk minder problematisch dan oudere, BPA-houdende bonnetjes.

Hoe herken ik veilig, fenolvrij thermisch papier?

Let bij aankoop op een expliciete aanduiding als „fenolvrij” of „BPA- en BPS-vrij” – een enkele vermelding van „BPA-vrij” sluit het gebruik van BPS of andere vervangende stoffen niet noodzakelijk uit, omdat dit begrip juridisch niet eenduidig is gedefinieerd. Een bijzonder milieuvriendelijke en gemakkelijk herkenbare variant is de blauwe kassabon, die volledig zonder fenolen wordt geproduceerd en bovendien probleemloos via het oud papier kan worden afgevoerd.

Zijn thermisch-papierproducten van ROLLENLAND veilig?

ROLLENLAND biedt uitsluitend wettelijk conforme, BPA-vrije thermische rollen aan. Daarnaast voeren wij een uitgebreid assortiment volledig fenolvrije producten, die bovendien afzien van verwante stoffen zoals bisfenol S – waaronder ook de blauwe kassabon als bijzonder milieuvriendelijke variant. Bij de keuze van onze leveranciers en productielocaties hechten wij waarde aan traceerbare herkomst en regelmatige kwaliteitscontroles, zodat u zich bij de inkoop niet zelf door technische datasheets hoeft te werken. Zo kunt u er zeker van zijn dat noch uw medewerkers, noch uw klanten onnodig worden blootgesteld aan hormonaal werkzame stoffen.

Hoe heeft de BPA-regelgeving zich door de jaren heen ontwikkeld?

De juridische en wetenschappelijke beoordeling van BPA is de afgelopen anderhalf decennium aanzienlijk aangescherpt:

• 2011: Eerste EU-brede verboden op BPA in babyflesjes en drinkbekers voor peuters.
• 2015: De EFSA verlaagt de toelaatbare dagelijkse inname (TDI) voor het eerst aanzienlijk, van 50 naar 4 microgram per kilogram lichaamsgewicht per dag, en classificeert thermisch papier als relevante opnamebron.
• 2 januari 2020: EU-breed verbod op BPA in thermisch papier treedt in werking – kassabonnen mogen sindsdien geen BPA meer bevatten.
• 2023: De EFSA publiceert een nieuwe, aanzienlijk strengere herbeoordeling en verlaagt de TDI-waarde naar 0,2 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per dag – een verlaging met een factor 20.000 ten opzichte van de oorspronkelijke waarde uit 2010.

Deze ontwikkeling laat zien: ook al is BPA in thermisch papier al sinds 2020 verboden, de algemene risicobeoordeling van bisfenolen wordt voortdurend aangescherpt – een reden te meer om waakzaam te blijven bij vervangende stoffen zoals BPS.

Waar moeten detailhandelaren en horecabedrijven op letten bij thermisch papier?

Wie regelmatig met kassabonnen omgaat – zoals verkooppersoneel aan de kassa – wordt blootgesteld aan een veel hogere contactfrequentie dan eindklanten, die slechts af en toe een bonnetje vasthouden. Voor bedrijven loont het daarom om bewust te kijken naar de gebruikte kwaliteit van het thermisch papier:

• Let op expliciete fenolvrijheid: Een vermelding „BPA-vrij” alleen garandeert nog geen volledige afwezigheid van bisfenolen – gericht fenolvrij thermisch papier biedt de hoogste zekerheid.
• Handen wassen na frequent contact met bonnetjes: Vooral bij oudere voorraden of geïmporteerde waar, waarvan de exacte samenstelling onduidelijk is, is regelmatig handen wassen een eenvoudige voorzorgsmaatregel.
• Digitale bonnetjes als aanvulling aanbieden: Waar de kassa-inrichting dit toelaat, vermindert een digitaal bonnetje per e-mail of app het fysieke contact verder – en bespaart tegelijkertijd papier.
• Training van het personeel: Vooral zwangere medewerksters hebben baat bij de informatie dat fenolvrij thermisch papier beschikbaar is en in het bedrijf bij voorkeur moet worden gebruikt.

Door consequent over te schakelen op fenolvrij thermisch papier kan dit thema voor het hele bedrijf betrouwbaar uit de wereld worden geholpen, zonder dat u hoeft in te leveren op de snelheid en het kostenvoordeel van thermisch printen.

Veelgestelde vragen over het gezondheidsrisico van thermisch papier

Waarom zijn kassabonnen van thermisch papier?

Kassabonnen worden gemaakt met het thermische afdrukproces en vereisen daarvoor speciaal papier. Dit proces werkt zonder inkt of toner en levert betrouwbaar leesbare afdrukken bij hoge afdruksnelheid.

Wat is de invloed van BPA op het milieu?

BPA kwam vroeger vooral via onjuist afgevoerde kassabonnen in het milieu terecht. Werd met bisfenol A gecoat thermisch papier op onjuiste wijze via het oud papier afgevoerd, dan kon de chemische stof uiteindelijk ook in het grondwater terechtkomen.

Vormt thermisch papier vandaag de dag nog een gezondheidsrisico?

Al het thermisch papier dat in de EU wordt verkocht, moet sinds 2020 BPA-vrij worden geproduceerd. Bij veel producten worden echter nog steeds verwante vervangende stoffen zoals bisfenol S gebruikt, waarvan de langetermijneffecten nog niet volledig zijn onderzocht. Wie zeker wil zijn, kiest gericht voor fenolvrij thermisch papier.

Is contact met één enkele kassabon gevaarlijk?

Nee. Volgens de EFSA-beoordeling ligt de totale opname van BPA via alle bronnen – ook bij incidenteel contact met oudere, BPA-houdende papieren – voor de algemene bevolking ruim onder de als veilig geldende grenswaarden. Een zeker risico bestaat vooral bij zeer frequent, beroepsmatig contact, bijvoorbeeld in de detailhandel, waardoor daar extra moet worden gelet op fenolvrij thermisch papier.

Kunnen kinderen gevaar lopen door kassabonnen?

Volgens inschatting van het Bundesinstitut für Risikobewertung speelt de opname via thermisch papier bij kinderen jonger dan drie jaar praktisch geen rol. Toch wordt uit voorzorg aanbevolen om kleine kinderen niet te laten spelen met kassabonnen, kwitanties of vervoersbewijzen van thermisch papier – vooral omdat oudere of geïmporteerde papieren theoretisch nog BPA zouden kunnen bevatten.

Hoe herken ik of een kassabon uit fenolvrij papier bestaat?

Een honderd procent visuele herkenning is voor leken nauwelijks mogelijk, omdat BPA- en fenolvrij papier er uiterlijk meestal niet anders uitzien. Betrouwbaar is de opgave van de fabrikant: let op een expliciete aanduiding als „fenolvrij” op de verpakking of vraag uw leverancier gericht naar de exacte samenstelling. De blauwe kassabon vormt door zijn karakteristieke kleur een uitzondering, die ook voor eindklanten op het eerste gezicht herkenbaar is.